Anayasanın anahtarı kimde?

"Değişmez maddeler anayasaya konmamalı; ilk dört madde değişebilir! Dindar bir anayasa yapalım!" sözleri Türkiye Büyük Milet Meclisi (TBMM) eski başkanı ve eski dostum İsmail Kahraman'a ait.

Anayasalar değiştirilme usul ve yöntemleri bakımından katı (sert) ve yumuşak olmak üzere iki grupta toplanabilir; yumuşak anayasalar tıpkı yasalar gibi basit çoğunlukla yani yarıdan bir fazla oyla değiştirilebilir mecliste. Katı anayasalar ise, yasalardan farklı olarak, nitelikli çoğunlukla değiştirilebilir. Yürürlükteki 1982 Anayasası katı bir anayasadır. Değişiklik için TBMM'nin üye tamsayısının en az üçte biri tarafından yazılı olarak teklifte bulunulması, bu önerinin ivedilikle görüşülmemesi, Meclis Genel Kurulunda iki kez görüşülmesi, meclis üye tamsayısının beşte üç çoğunluğunun kabulü gerekir (madde:175/1).

Anayasal sistemin korunması için katılık benimsenmiştir. Ayrıca katılığın sertlik derecesinin, koruduğu değerler açısından artırıldığını da görebiliyoruz. Nitekim anayasamızın ilk üç maddesinin değiştirilemeyeceği, değişiklik teklifinde dahi bulunulamayacağı hükme bağlanmıştır (madde:4).

Değiştirilemeyecek hükümler: 

Madde 1- Türkiye Devleti bir Cumhuriyettir.

Madde 2-  Türkiye Cumhuriyeti, toplumun huzuru, milli dayanışma ve adalet anlayışı içinde, insan haklarına saygılı, Atatürk milliyetçiliğine bağlı, başlangıçta belirtilen temel ilkelere dayanan, demokratik, laik ve sosyal bir hukuk Devletidir.

Madde 3-  Türkiye Devleti, ülkesi ve milletiyle bölünmez bir bütündür. Dili Türkçedir.

Bayrağı, şekli kanunda belirtilen, beyaz ay yıldızlı al bayraktır.

Milli marşı "İstiklal Marşı" dır.

Başkenti Ankara'dır.

Soruyu soralım: Bu hükümler neden değiştirilemez?

Anayasaların nispeten katılaştırılmış, yani değiştirilmelerinin zorlaştırılmış ya da belli kurallar için imkansızlaştırılmış olmasının çeşitli nedenleri vardır: Siyasal sistemin ve ülke hukukunun omurgası olan anayasa metnine istikrar sağlamak, ona büyük çoğunlukların ve geniş uzlaşmaların damgasını vurmak, bu temel yasayı oynak karakterli meclis basit çoğunluklarının yaz boz tahtası durumuna düşmekten kurtarmak gibi nedenler. Tüm bu gerekçelerin temelinde belli bir varsayım yatar; 

Anayasaların "iyi şeyler", korunmaya lâyık üstün metinler oldukları inancı, yani devletin kuruluşu ve işleyişiyle ilgili temel kuralları isabetle koydukları, bireyler ve çeşitli toplum kesimleri arasındaki, bunlarla devlet ve otorite arasındaki ilişkileri dengeli ve adil bir şekilde kurdukları düşüncesi…

İşte anayasanın ilk üç maddesi, kanla irfanla kurulan Türkiye Cumhuriyeti'nin kazanımlarını korumak için, siyaset oyunlarına feda edilmemesi için, her türlü sinsi emellerin önüne set çekmek için değiştirilemez, değişikliği teklif dahi edilemez.

Ne var ki, Atatürk ve ilkelerinden, Cumhuriyetin kazanımlarından, milli değerlerden rahatsız olan kesimler korunan ilk üç maddenin değiştirilmesini savunmaktadırlar.

Bunların istedikleri, amaçladıkları hedef nedir? Belli çıkarların korunduğu, tek yanlılığın, keyfiliğin egemen olduğu, kişinin ve toplumun devlete ve otoriteye feda edildiği bir metin mi! Böyle bir anayasa katı olsa ne yazar, yumuşak olsa ne yazar!

Örnek mi; parlamentolu ve meşruti bir düzene geçişin anayasası olan 1876 Kanunu Esasi'si Padişaha, meşruti bir sistemle bağdaşmayacak genişlikte hak ve yetkiler tanıyordu (Başlangıcı/İlanı ve madde:3). Bu metnin padişah iradesi dışında değiştirilebilmesi de hemen hemen imkansızdı. Bu katılık hayra yorulmayacak bir durumdu. Nitekim anayasanın gerçek meşruti bir sisteme kavuşması bir ihtilalle (1908) sağlanmıştı (1909 değişikliği/madde:3).

Anayasanın katılığı ve üstünlüğü neyi korumaktadır, buna bakılmalıdır ve titiz davranılmalıdır. Yoksa koruma değil, anayasanın anahtarının otoriteye teslimidir göreceğimiz.