Osmanlı'nın paylaşılmasıyla ilgili İngiliz-Rus görüşmesi

Birinci dünya savaşının 11-12-13 Mart 1916 tarihlerinde Osmanlı ülkesinin taksimi ile ilgili İngiliz-Rus görüşmelerini, diplomat ve tarihçi gözü ile ilgili belgeleri Türk İnkılâbı Tarihi Cilt III. Kısım III en iyi şekilde yorumladığı için aynen alarak yayınlıyorum. Çünkü bu konudaki en iyi düşünceyi o ifade etmektedir. Diğer bir yandan okurlarıma da Onun Türk İnkılâbı Tarihi kitabının, bütün Atatürkçülerin ev kütüphanelerinde bulunması gereken bir kitap olarak ta görmekteyim. Bütün okurlarıma tavsiye ederim. Çünkü Türk Ulusçuluğunun ve Demokrasi düşüncesinin onun yazdığı ciltlerde nasıl geliştiğini, Cumhuriyete giden yolun nasıl açıldığını açık bir şekilde göreceklerdir. Zaten Türk Ulusçuluğunun ve Cumhuriyetinin dayandığı ilkelerin temel düşüncelerini ifade eden eserler, Türk Tarih Kurumu ve Türk Dil Kurumlarının yayınladığı eserlerdir. Sör Mark Sayks, 10 Martta Sazonof ile yaptığı görüşmede, Onun Sayks-Piko Anlaşması hükümlerini sert bir şekilde eleştirerek kabul edilemez olduğunu söyleyince tasarıda bazı değişikliler yapar. Bu değişiklikleri 11 Mart 1916 tarihinde, İngilterenin, Petrograd'daki Büyük elçisi Bükenen aracılığı Rus Dış işleri Bakanı Sazonof'a iletir.Tasarıdaki Değişiklikler Şunlardır: "Bu günkü ihtarınız üzerine Sör Mark Sakys'ın verdiği haritayı geri gönderiyorum (3 Ocak 1916 tarihli Anlaşmanın Rusya ilgili tasarısını). Mavi Fransız Bölgesi şimdi Fransız bölgesinden çıkarılmış olup, Nesturilerle meskûn olan bu bölge teklif edilen Rus sahasına sokulmuş, fakat Küçük Ermenistan'ın kuzey kısmı Fransız sahasına alınmıştır. Bu önemli değişikliği yapmakla Sör Mark Sayks sizin isteğinizi yerine getirmiştir.A) Nesturi Bölgesi ve Bitlis geçitleri Rus Bölgesinde tutuluyor. B)Erzurum ve diğer coğrafi şartlar Rusya için muhafaza edilmekle beraber, Ermenistan'ın kalan kısmı Rus sahasına sokuluyor. Sayks, bu düşüncelerin Fransızlarca da kabul göreceğini bildirir. 12 Martta, Sör Mark Sayks, Sazonof ile yaptığı görüşmeyi Büyük Elçi Bükenen'e bir yazı ile bildirir. Bu belgenin asıl önemi orada Büyük Ermenistan dedikleri ülkenin Doğu Anadolu'da bulunduğu iddia ettikleri parçasından fazlasını almanın Rusya için kar değil zarar olacağının ve buralarını Fransa'ya bırakmanın Rus menfaatleri bakımından en hayırlı iş olduğunun ispat edilmeye çalışılmasıdır. Belgenin geniş özeti aşağıdadır: "Yeni bir önerge düşündüm, Hakkâri'yi Fransız bölgesinden çıkarıp Sıvası o bölgeye sokmakla Bay Sazonof'a memnun edeceğimi sanıyorum. 1-Bana öyle geliyor ki son Ermeni kıtalinin vahşet ve merhametsizliğinden sonra hele Ermenistan bölgesi Osmanlı yönetiminde bırakılmamalıdır. Bu yapılırsa İngiltere ve Amerika'da halk efkârı çok aleyhimize olur.2-Buna Göre Ermenistan sorunu şu biçimlerden birine göre çözümlenebilir: a)Türk hükümranlığı altında bir Ermeni hükümeti kurmak Bu ikinci bir Bulgaristan kurmak demektir. (Yani, Bulgaristan örneği gibi, Osmanlıya bağımlı gibi göstererek bağımsız bir Bulgaristan devletinin kuruluşu gibi. Bu Ermenistan, Kafkasya'da entrika yapmaya başlayacak(Yani Berlin antlaşmasından sonra Makedonya'da Bulgaristan'ın yaptığı gibi.) Ermeniler Kürtlerle bile uyuşamıyacak. Bu tasarı ciddi değildir. b) Yansız bir yönetim altında ve uluslar arası bir denetim altında bir Ermenistan kurmak. Bu da yeni entrikaların ve sorumların çıkmasına neden olacak. Almanya'da bundan yararlanma yoluna gidecektir.